K. ter Laan

Uit Groningen afkomstig SDAP-Kamerlid en bestuurder; in 1914 de eerste SDAP-burgemeester (van Zaandam). Was jarenlang onderwijzer en werd in 1901 op 30-jarige leeftijd in de Tweede Kamer de belangenbehartiger van onderwijzers en van dienstplichtigen en het lagere defensiepersoneel (zadelmakers, geweermakers etc.). Bleef dat tot 1937. In 1909 werd hij afgevaardigde voor een Haags district, na eerder door Hoogezand te zijn gekozen. Combineerde zijn Kamerlidmaatschap met dat van de Haagse gemeenteraad. Zeer actief in beide functies. Publiceerde daarnaast meer dan dertig boeken over Multatuli, folklore, Groningen en taal. Met zijn broer Jan, collega-Kamerlid, aangeduid als 'de firma Ter Laan'.

SDAP
functie(s) in de periode 1901-1937: lid Tweede Kamer

Personalia

voornamen (roepnaam)

Kornelis

titulatuur en naam

K. ter Laan Kornelis

opmerkingen over de naam en/of titel

Zijn roepnaam was in zijn jeugd in Groningen "Kneels" en in Zaandam noemden anderen hem - niet tot zijn genoegen - "Klaas"

geboorteplaats en -datum

Slochteren, 8 juli 1871

overlijdensplaats en -datum

Utrecht, 6 maart 1963

levensbeschouwing

Hervormd (opgevoed)

Partij/stroming

partij(en)

SDB (Sociaal-Democratische Bond)
Sociaal-Liberale Partij, vanaf december 1896
Socialistenbond, tot april 1900
SDAP (Sociaal-Democratische Arbeiderspartij), vanaf april 1900 (andere bron: 1898)

Hoofdfuncties/beroepen

onderwijzer, Openbare Lagere school te Noordbroek (Gr.), tot 1889
onderwijzer, Openbare lagere school te Sappemeer, van juni 1890 tot oktober 1891
onderwijzer, Franse School te Appingedam, van oktober 1891 tot 1893
onderwijzer, "Instituut Bochardt" te Dordrecht, van 1893 tot januari 1894
onderwijzer, Openbare Eerste Overgangschool te Arnhem, van januari 1894 tot maart 1895
hoofd Openbare lagere school te Sluis, van maart 1895 tot oktober 1897
hoofd Openbare lagere school (nummer 3) te Delft, van oktober 1897 tot september 1901
directeur handelscursus te Delft, van februari 1898 tot 1902 (tevens leraar handels- en aardrijkskunde en Duitse en Nederlandse taal)
lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 17 september 1901 tot 8 juni 1937 (1901-1909 voor het kiesdistrict Hoogezand, 1909-1918 voor het kiesdistrict 's-Gravenhage I)
lid gemeenteraad van 's-Gravenhage, van 5 september 1905 tot 23 januari 1914
burgemeester van Zaandam, van 1 februari 1914 tot 8 februari 1937 (benoemd bij K.B. van 20 januari; geïnstalleerd 5 februari)

Partijpolitieke functies

overzicht

fractiesecretaris SDAP Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 4 september 1901 tot 1 februari 1914
fractievoorzitter SDAP gemeenteraad van 's-Gravenhage, van september 1905 tot januari 1914
voorzitter commissie van onderzoek van het militaire vraagstuk (van SDAP en NVV)

lijsttrekkerschappen

lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1918 (kieskringen 's-Gravenhage en Leiden)
lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1922 (kieskringen 's-Gravenhage en Leiden)
lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1925 (kieskringen 's-Gravenhage en Leiden)
lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1929 (kieskringen 's-Gravenhage en Leiden)
lijstaanvoerder SDAP Tweede Kamerverkiezingen 1933 (kieskring Leiden)

Nevenfuncties

secretaris Bond van Miliciens en Oud-Miliciens, afdeling 's-Gravenhage
voorzitter NOG (Nederlandsch Onderwijzers-Genootschap), afdeling Delft I, omstreeks 1900
redacteur "De Milicien", van 1903 tot 1907
lid Commissie van Toezicht op de Algemeene Landsdrukkerij, van 1911 tot 1932
lid Legercommissie, vanaf 1913 (nog in 1937)
lid Staatscommissie voor het onderwijs (Staatscommissie-Bos), van 31 december 1913 tot 11 maart 1916
lid Commissie van Advies Rijkskantoor voor suiker, omstreeks 1919
lid VNG-commissie onderzoek wetsontwerp tot herziening van de financieele verhouding, 1929
voorzitter Commissie van Toezicht op de Algemeene Landsdrukkerij, van 1932 tot 1946
voorzitter Algemeene Vereeniging "Grönnen"
voorzitter Volkskundig Genootschap, van 1948 tot 1961
redacteur Groninger maandblad "Dorp en Stad", vanaf 1949

afgeleide functies, presidia etc.

voorzitter begrotingscommissie voor hoofdstuk VIII (Oorlog) 1919 (Tweede Kamer der Staten-Generaal)

comités van aanbeveling, erefuncties etc.

erelid Multatuli-Genootschap
erelid Nederlands Volkskundig Genootschap
erelid Groninger Schrieverskring

Opleiding

primair onderwijs

lagere school te Slochteren (bij meester Jager)
Franse school te Hoogezand (twee jaar)

voortgezet onderwijs

Rijks Hogere Burgerschool te Sappemeer (drie jaar)

opleidingen

onderwijzersopleiding, Normaalschool te Sappemeer, tot oktober 1889
Duits (akte L.O.), tot augustus 1890
hoofdakte L.O., tot augustus 1893

Activiteiten

als parlementariër

Was woordvoerder militaire aangelegenheden, pensioenen en onderwijs van de SDAP-Tweede Kamerfractie
Diende in 1911 namens zijn fractie een initiatiefwetsvoorstel in tot verlenging van de leerplicht tot 14 jaar, strafbaarstelling van tewerkstelling van leerplichtigen en afschaffing van het landbouwverlof; het voorstel werd in 1921 ingetrokken
Interpelleerde op 5 november 1918 de ministers Ruijs de Beerenbrouck en Alting von Geusau over het militaire beleid (de interpellatie werd gecombineerd met die van Troelstra, Kruyt en Duymaer van Twist over het zelfde onderwerp).
Diende in 1925 namens zijn fractie een initiatiefwetsvoorstel inzake de nationale ontwapening (Ontwapeningswet) in. Dit voorstel behelsde de vervanging van leger en vloot door een veiligheids- en zeewacht, die alleen 'politiediensten' zou verrichten. Dit voorstel werd in 1927 ingetrokken, nadat uit de behandeling door de Tweede Kamer was gebleken dat er geen meerderheid voor was.
Diende in 1933 met zijn fractiegenoten Van der Houven en IJzerman een initiatiefwetsvoorstel in om de uitgifte van meer staatsloten mogelijk te maken. Dit voorstel werd in 1934 door de Tweede Kamer verworpen.
Diende in 1933 met vier fractiegenoten een initiatiefwetsoorstel in tot invoering van een achtjarige leertijd. Dit voorstel werd in 1936 door de Tweede Kamer verworpen.
Diende in 1936 een initiatiefwetsvoorstel over een nieuwe regeling inzake het verlenen van geldelijke uitkeringen aan mobilisatieslachtoffers in. Dit voorstel werd in 1937 verworpen.

opvallend stemgedrag

Behoorde in 1926 tot de tien SDAP'ers die tegen het wetsvoorstel tot goedkeuring van het Verdrag met België stemden

Wetenswaardigheden

algemeen

Op het moment dat hij voor de eerste keer werd verkozen als Tweede Kamerlid, had hij nog niet de vereiste leeftijd voor het passief kiesrecht
Was in 1905 de eerste sociaaldemocraat in de Haagse gemeenteraad
Was in 1914 de eerste sociaaldemocratische burgemeester
Onttrok zich in 1920 samen met Suze Groeneweg aan de eindstemming over het wetsvoorstel Lager-onderwijswet

uit de privésfeer

Oprichter van het vooruitstrevende krant te Appingedam
Oprichter van het blad "Vrijland" (met H. Groustra)
Hij verzamelde bij het lezen van kranten en boeken zijn leven lang documentatie over folklore, letterkunde, spreekwoorden, dialecten en Multatuli. Hij gebruikte dit na zijn pensionering voor diverse publicaties.
In Slochteren staat ter zijner nagedachtenis een monument (K. ter Laan-bank), bestaande uit een in 1968 door Wladimir de Vries vervaardigd borstbeeld en een plaquette

anekdotes en citaten

Tijdens de inhuldigingsfeesten voor koningin Wilhelmina in 1898 verfden twee dokterszoons op klaarlichte dag in Delft zijn woning van onder tot boven oranje, terwijl de politie welwillend toekeek. Hij had geweigerd de vlag uit te steken.
Toen hij Tweede Kamerlid was en tevens raadslid in Den Haag fietste hij in de begrotingstijd vaak van het stadhuis naar het Binnenhof en terug. Eens hield hij zo binnen een uur drie toespraken.
Werd samen met zijn broer Jan, die eveneens Tweede Kamerlid was, wel aangeduid als de 'firma Ter Laan'

verkiezingen

Versloeg in 1901 in het district Hoogezand na herstemming R.J.W. Rudolph (arp)
Versloeg in 1905 na herstemming H. de Wilde (arp)
Werd in 1909 in het kiesdistrict Hoogezand verslagen door P. Rink (ul)
Versloeg in 1909 in het district 's-Gravenhage na herstemming I J. Krap (arp)
Versloeg in 1913 na herstemming C. Smeenk (arp)
Versloeg in 1917 H.L. Israëls (comité anti-grondwetsherziening) en L.L.H. de Visser (sdp)

woonplaats(en)/adres(sen)

Slochteren, Groene Dijk, van 8 juli 1871 tot 1893
Dordrecht, van 1893 tot 1894
Arnhem, van 1894 tot 1895
Sluis, van 1895 tot 1898
Delft, Voldersgracht 22, van 1898 tot 20 april 1902
's-Gravenhage, Beeklaan 129, van 20 april 1902 tot 31 januari 1914
Zaandam, van 31 januari 1914 tot 1937
Wassenaar, Nassaulaan 9, van 1937 tot 6 maart 1963

ridderorden

Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 18 januari 1937

overige onderscheidingen en prijzen

Zilveren Anjer, Prins Bernhardfonds, 1951
ereburger van Slochteren, 8 juli 1951

verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.

lid "De Dageraad"
lid Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde, vanaf 1925

militaire dienst

dienstplichtig militair, van 1890 tot 1891

Publicaties van/over

lijst van publicaties

"Nieuw Groninger woordenboek" (1902-1929)
"Groningen voor honderd jaren" (1937)
"Woordenboek der Vaderlandsche Geschiedenis" (1938)
"Nederlands Letterkundig Woordenboek" (1941)
"Beknopte Nederlandse encyclopedie" (1941)
"Taalkundig Woordenboek" (1942)
"Maark en pit. Stoere woorden in de Grunneger taal" (1943)
"Aardrijkskundig Woordenboek van Nederland" (1948)
"Humor in Groningerland" (1948)
"Woordenboek der Folklore" (1949)
"Spreekwoordenboek" (1951)
"Proeve van een Groninger spraakkunst" (1953)
"Groninger Encyclopedie" (1954-1955)
"Groninger Volksleven" (1959-1961)
"Geschiedenis van Slochteren" (1962)
"Mythen, sagen en legenden" (1963)

literatuur/documentatie

W.H. Vliegen, "Die onze kracht ontwaken deed", deel II, 186
W. Drees, "K. ter Laan als politicus", in: Groningen, cultureel maandblad, jrg. 5 (1963)
P.J. Meertens, "Kornelis ter Laan", in: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1964-1965, 85-95
J.J. 't Hoen, "Klaas ter Laan. De eerste socialistische burgemeester in Nederland", in: Spiegel Historiael, jrg. 8 (1973)
W. de Vries Wzn., "Herinneringen van K. ter Laan", in: "Facetten van Delft" (1985)
O.S. Knottnerus, "Klaas ter Laan (1871-1963)", in Socialisme en arbeidersbeweging in Groningen 1885-1985 (1986)
O.S. Knottnerus, "Laan, Kornelis ter", in: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland, deel I, 65
H. van der Hoeven, "Laan, Kornelis ter (1871-1963)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel IV, 282
"K. ter Laan's Multatuli Encyclopedie" (1995)
D. Hillenius, "K. ter Laan (1871-1963)", in: VNG-Magazine, 4 feb. 2000
J. de Roos, "Met enige schroom. Pioniers van het lokaal bestuur" (2000)
Onze Afgevaardigden, 1901, 1905, 1909, 1913
Winkler Prins Jaarboek 1952

Biografisch Woordenboek(en)

biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland

publicaties over en van letterkundigen

biografie

Familie/gezin

huwelijk/samenlevingsvorm

gehuwd te Slochteren, 27 april 1895

echtgeno(o)t(e)/partner

I. Groen, Ida

kinderen

2 zoons en 1 dochter (zijn oudste zoon overleed in 1928)

vader

R. ter Laan, Remko

geboorteplaats en/of -datum

Slochteren, 10 december 1842

beroep vader

dagloner en landbouwer

moeder

M. Buurman, Metje

geboorteplaats en/of -datum

Westerbroek (gem. Hoogezand), 29 augustus 1846

beroep grootvader (vaderskant)

landbouwer

beroep grootvader (moederskant)

landbouwer

familierelaties

Broer van Jan ter Laan, Tweede Kamerlid