CPN, groep-Gortzak (ex-CPN), PSP
functie(s) in de periode 1948-1971: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK
Personalia
voornamen (roepnaam)
Hendricus (Henk)
titulatuur en naam
H. Gortzak Hendricus (Henk)
geboorteplaats en -datum
Amsterdam, 25 april 1908
overlijdensplaats en -datum
Amsterdam, 31 maart 1989
levensbeschouwing
- Hervormd (opgevoed)
- geen godsdienst (later)
Partij/stroming
partij(en)
- CPH (Communistische Partij Holland), van 1924 tot 1931 (tijdelijk geroyeerd, bleef officieus lid)
- CPH (Communistische Partij Holland), vanaf 1934 (weer officieel lid na zijn aandeel in het Jordaan-oproer)
- CPN (Communistische Partij van Nederland), tot 4 april 1958 (geroyeerd)
- Brug-groep, van 15 april 1958 tot 1959
- SWP (Socialistische Werkerspartij), van 12 juni 1959 tot 18 december 1965
- PSP (Pacifistisch-Socialistische Partij), van 1965 tot november 1974
lid tussentijds gevormde fractie(s)
groep-Gortzak (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 15 april 1958 tot 20 maart 1959
Hoofdfuncties/beroepen
- hulpje bij groente- en fruitstal te Amsterdam, vanaf 1920
- loopjongen bij dameshoedenzaak te Amsterdam, tot 1922
- leerling-timmerman, van 1922 tot 1926
- timmerman, van augustus 1928 tot 1939 (vanaf 1930 enige malen onderbroken door werkloosheid)
- arbeider metaalbedrijf "Sikkel en Hamer" te Moskou, omstreeks 1931
- werkloos, omstreeks 1933
- partij-instructeur CPH in de Noordelijke provincies
- partij-instructeur CPH in Limburg en Zwolle, omstreeks 1936
- arbeider bij de werkverschaffing te Amsterdam (betrokken bij de aanleg van het Amsterdamse Bos)
- beheerder van woningen, vanaf 1936
- timmerman bij barakkenbouw te Schellingwoude, van 1940 tot 1941
- medewerker illegale blad "De Waarheid", vanaf november 1940
- vrijgesteld partijfunctionaris CPN, vanaf mei 1945
- lid tijdelijke gemeenteraad van Amsterdam, van 21 november 1945 tot 3 september 1946
- lid gemeenteraad van Amsterdam, van 3 september 1946 tot 1 september 1958
- redacteur binnenland, dagblad "De Waarheid", van 16 oktober 1947 tot 1 januari 1949
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 27 juli 1948 tot 20 maart 1959
- lid Provinciale Staten van Noord-Holland, van 4 juli 1950 tot 6 juni 1962
- fractievoorzitter CPN Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 15 juli 1952 tot 15 april 1958
- fractievoorzitter Groep-Gortzak, Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 15 april 1958 tot 20 maart 1959
- timmerman, van 1959 tot 1962
- beheerder van woningen, vanaf 1962
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 3 juni 1969 tot 10 mei 1971
gevangenschap/internering
- krijgsgevangene te Stargard (Dld.), van mei 1940 tot juni 1940
- gevangenschap strafgevangenis te Scheveningen, vanaf 11 juni 1944
- gevangenschap concentratiekamp te Vught, tot september 1944
- gevangenschap concentratiekamp te Sachsenhausen, van september 1944 tot 23 april 1945
Partijpolitieke functies
overzicht
- medewerker "De Tribune"
- redacteur "De Jonge Arbeider"
- secretaris belast met scholing en gemeenteraadswerk, CPN afdeling Amsterdam, vanaf oktober 1945
- fractievoorzitter CPN gemeenteraad van Amsterdam, van november 1945 tot april 1958
- lid partijbestuur CPN, van 1953 tot december 1957
- hoofdredacteur "De Brug", maandblad voor Vrede en Socialisme, van 1958 tot 1965
- lid dagelijks bestuur SWP, van 12 juni 1959 tot 18 december 1965
- lid partijbestuur PSP, van 1967 tot 1968
- redacteur partijblad "Radikaal", van 1968 tot 1970
- hoofdredacteur "Radikaal", van 1970 tot 1973
lijsttrekkerschappen
- lijsttrekker SWP gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam 1959
Nevenfuncties
- medewerker VVSU (Vereniging Vrienden van de Sovjet-Unie), omstreeks 1931
- lid bestuur EVC (Eeenheid Vakcentrale), van 1955 tot 1961
Opleiding
primair onderwijs
- Ambachtsschool te Amsterdam: houtbewerking
voortgezet onderwijs
- Ambachtsschool te Amsterdam, van 1922 tot 1926 (opleiding voor timmerman)
- Nijverheidsavondschool te Amsterdam, van 1922 tot 1926
cursussen
- cursus Marxistisch-Leninistische beginselen "Lenin-school" te Moskou, van augustus 1931 tot december 1932
Activiteiten
als parlementariër
- Zijn specialismen in de Tweede Kamer waren onderwijs en volkshuisvesting. Sprak verder onder meer bij zaken rond de Watersnoodramp van 1953 en bij de behandeling van de ontwerp-Deltawet
- De Tweede Kamervoorzitter ontnam hem op 26 oktober 1949 het woord toen hij tijdens een interpellatie-Vermeer over uitzending van militairen naar Nederlands-Indië opriep tot desertie
- Interpelleerde op 12 mei 1950 minister Mansholt over de voortdurende stijging van de prijs van consumptie-aardappelen
- Interpelleerde op 10 november 1951 minister Van Maarseveen en staatssecretaris Van Rhijn over moeilijkheden voor bejaarden door de stijging van de brandstofprijzen
- Interpelleerde op 2 december 1952 minister Donker over de arrestatie van twee Indische staatsburgers in verband met politieke activiteiten
- Interpelleerde op 21 april 1953 minister-president Drees over de viering van 5 mei
- Interpelleerde op 25 maart 1954 minister Suurhoff over verbetering van de Noodwet Ouderdomsvoorziening
- Interpelleerde op 17 februari 1956 de ministers Drees, Suurhoff en Klompé over een toeslag voor uitkeringstrekkers i.v.m. de felle koude
- Interpelleerde op 9 juli 1958 minister Suurhoff over de bouwvak-c.a.o.
- Hield zich als Tweede Kamerlid voor de PSP vooral bezig met volkshuisvesting, sociale zaken en binnenlandse zaken
- Interpelleerde op 10 juni 1969 minister Schut over huurverhogingen voor gemeentewoningen in Den Haag die gebouwd waren voor 1921
- Interpelleerde in 1970 minister Schut over richtlijnen inzake toepassing van de Woonruimtewet 1947
- Interpelleerde op 28 oktober 1970 staatssecretaris Van Veen over vermindering van de uitkering uit het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds in verband met de AOW-vakantietoeslag
Wetenswaardigheden
algemeen
- Was in mei 1945 actief bij de heroprichting van de Duitse Communistische Partij
- In 1956 werden door hem aangevraagde interpellaties over de viering van 5 mei en over de ongeregeldheden in steden na de Russische inval in Hongarije geweigerd
- Werd 3 april 1958 samen met Brandsen, Reuter en Wagenaar uit de CPN gezet na een conflict met in het bijzonder De Groot over de positie van de EVC (Eenheids Vakcentrale)
- Werd bij zijn terugkeer in de Tweede Kamer in 1969 vijandig bejegend door de CPN-fractie. Deze fractie verklaarde voor geen enkele door Gortzak ingediende motie te zullen stemmen.
- Trad uit de PSP uit onvrede over radikalistische tendensen
uit de privésfeer
- Gearresteerd na de februari-staking. Zat later ondergedoken in Rotterdam (het Witte Dorp) en bij de familie Willemsen in Utrecht.
- Was als onderduiker actief in het verzet, onder meer bij De Waarheid
verkiezingen
- Was in 1971 in groep III (Noord-Holland en Friesland) nummer 2 op de kandidatenlijst van de PSP bij de Eerste Kamerverkiezingen. Was nummer vier op de kandidatenlijst bij de Tweede Kamerverkiezingen. In 1972 stond bij de Tweede Kamerverkiezingen op de vijfde plaats.
pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
"Henk Defries" (schuilnaam tijdens verblijf in Moskou)
woonplaats(en)/adres(sen)
- Moskou, omstreeks 1931
- Oost-Duitsland, vanaf 1945
- Amsterdam, Goudsbloemstraat 129 III, tot februari 1946
- Amsterdam, Charlotte de Bourbonstraat 18, van 13 februari 1946 tot 7 november 1962
- Amsterdam, Aldendriel 28 III, van 7 november 1962 tot 2 januari 1963
- Amsterdam, Geuzenstraat 2, van 2 januari 1963 tot 16 februari 1970
- Amsterdam, Geuzenstraat 5/I, van 16 februari 1970 tot 6 mei 1981 (vanaf 1 januari 1977: Korte Geuzenstraat)
- Amsterdam, Lopikhof 104, 6 mei 1981
verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
- lid communistische jeugdbond "De Zaaier", vanaf 1923
- lid NAS (Nationale Arbeiders Syndicaat), tot 1927 (geroyeerd)
- lid NVV, vanaf 1928 (nog in 1932, geroyeerd)
- lid Rijswijkse (vakbond van "ongeorganiseerden")
- lid ritmische dansgroep "Florrie Rodrigo", vanaf 1928
- lid RVO (Rode Vakbewegingsoppositie)
- lid zwemgroep "De Watervrienden"
- lid ABWB (Algemene Bond van Werkenden in de Bouw) (EVC-bond)
militaire dienst
- dienstplichtig soldaat, van februari 1928 tot augustus 1928
- gemobiliseerd soldaat, van 1939 tot mei 1940 (in actieve dienst bij de grenstroepen in Limburg in mei 1940; werd reeds op 10 mei krijgsgevangene)
Publicaties van/over
lijst van publicaties
"Hoop zonder illusies" (1985) (memoires)
literatuur/documentatie
- Koos van Weringh, "Gortzak koos toen het moest", Trouw, 3 april 1989
- Het Parool, 3 april 1989
- A.A. de Jonge, "Gortzak, Hendricus (1908-1989)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel IV, 153
- F. van der Molen, "Wie is Wie in de Tweede Kamer?" (1970)
Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
Familie/gezin
huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Amsterdam, 11 december 1929
echtgeno(o)t(e)/partner
J. de Vries, Janna (Jans)
kinderen
3 zoons
vader
D.G. Gortzak, Dirk Gerrit
geboorteplaats en/of -datum
Amsterdam, 16 juni 1868
beroep vader
steenzetter (dijkversterking)
moeder
H. Spierenburg, Hinke
geboorteplaats en/of -datum
Harlingen, 21 april 1871
familierelaties
