VDB, PvdA
functie(s) in de periode 1925-1960: lid Tweede Kamer, fractievoorzitter TK, minister, lid Raad van State
Personalia
voornamen (roepnaam)
Adolf Marcus (Dolf)
titulatuur en naam
Mr.dr. A.M. Joekes Adolf Marcus (Dolf)
geboorteplaats en -datum
Boea (Sumatra, Ned.-Indië), 5 mei 1885
overlijdensplaats en -datum
's-Gravenhage, 1 april 1962
levensbeschouwing
Remonstrants
Partij/stroming
partij(en)
- VDB (Vrijzinnig-Democratische Bond), tot 9 februari 1946
- PvdA (Partij van de Arbeid), vanaf 9 februari 1946
Hoofdfuncties/beroepen
- medewerker Semarang-Joanna en Semarang-Cheribon Stoomtram-Maatschappijen te Semarang (Ned-Indië), van 1910 tot 1911
- secretaris van de hoofdvertegenwoordiger Semarang-Joanna en Semarang-Cheribon Spoortram-Maatschappijen te Semarang, van 1911 tot 1918
- secretaris hoofddirectie Semarang-Joanna en Semarang-Cheribon Spoortram-Maatschappijen te 's-Gravenhage, van 1918 tot 1920
- ambtenaar afdeling internationale arbeidswetgeving (rang: referendaris, 1 april 1923 administrateur), ministerie van Arbeid, van 1920 tot 15 september 1925
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 15 september 1925 tot 7 augustus 1948
- fractievoorzitter VDB Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 1 juni 1933 tot 20 september 1937
- fractievoorzitter VDB Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 16 oktober 1938 tot 9 februari 1946
- lid gemeenteraad van 's-Gravenhage, van 5 september 1939 tot 1 september 1941
- minister van Sociale Zaken, van 7 augustus 1948 tot 15 september 1951 (naam departement gewijzigd)
- minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, van 15 september 1951 tot 2 september 1952
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 23 juli 1952 tot 1 november 1952
- lid Raad van State, van 1 november 1952 tot 1 juni 1960 (benoemd bij K.B. van 21 oktober 1952)
gevangenschap/internering
- geïnterneerd gijzelaarskamp te Sint-Michielsgestel, van 5 mei 1942 tot december 1942
- geïnterneerd strafgevangenis te Scheveningen, van 1 april 1943 tot april 1944
- geïnterneerd concentratiekamp te Buchenwald, van april 1944 tot april 1945
Partijpolitieke functies
overzicht
- lid hoofdbestuur VDB, van 1925 tot 1928
- redacteur VDB maandblad "De Opbouw" (vanaf augustus 1939 buitenland-commentator)
- redacteur VDB weekblad "De Vrijzinnig Democraat"
- adviseur VDJO (Vrijzinnig-Democratische Jongeren Organisatie)
- lid VDB-commissie over herziening van het defensiestandpunt, 1935
- lid VDB-studiecommissie Nederland en de internationale verhoudingen, vanaf juni 1937
- eindredacteur VDB-weekblad "De Vrijzinnig Democraat", vanaf 1940
- voorzitter VDB, van mei 1941 tot 1943
- lid dagelijks bestuur VDB, van mei 1945 tot februari 1946
- vicefractievoorzitter PvdA Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 10 februari 1946 tot 7 augustus 1948
- vicevoorzitter PvdA, van 23 februari 1946 tot 7 augustus 1948
- lid commissie beginselprogramma PvdA, van 27 juli 1946 tot 24 april 1947
lijsttrekkerschappen
- lijstaanvoerder PvdA Tweede Kamerverkiezingen 1946 (kieskring Leeuwarden), van 21 maart 1946 tot 17 mei 1946
- lijstaanvoerder PvdA Tweede Kamerverkiezingen 1948 (kieskring Leeuwarden), van 15 april 1948 tot 7 juli 1948
Nevenfuncties
- lid Raad van Commissarissen "Olveh" (Onderlinge Levensverzekeringsmaatschappij 'Eigen Hulp') te 's-Gravenhage
- lid Hoge Raad van Arbeid, van 1920 tot 1922
- secretaris Nederlandse delegatie conferenties Internationale Arbeidsorganisatie te Genève, van 1921 tot 1924
- redacteur jaarboek "Grotius", van 1923 tot 1946
- lid Nederlandse delegatie conferenties Internationale Arbeidsorganisatie te Genève, vanaf 1925
- lid bestuur Mr. C.Th. van Deventerstichting, omstreeks 1928
- lid bestuur Kartinifonds, omstreeks 1928
- lid Commissie van Advies voor de werkloosheidsverzekering, omstreeks 1928
- lid Vlootcommissie, vanaf 1933 (nog in 1938)
- lid bestuur Tjandistichting, omstreeks 1934 (nog in 1937)
- lid Staatscommissie inzake de Grondwetsherziening (Staatscommissie-De Wilde), van 24 januari 1936 tot 8 juni 1936
- lid Staatscommissie inzake concentratie van scholen voor bijzonder lager onderwijs, van 4 februari 1936 tot 16 december 1936
- lid commissie van advies inzake economische samenwerking tussen Nederland en Nederlands-Indië, vanaf mei 1936
- voorzitter adviescommissie uit de Hoge Raad van Arbeid inzake een voorontwerp wettelijke regeling inzake de verzekering tegen geldelijke gevolgen van werkloosheid, vanaf februari 1938
- lid Commissie van Toezicht, bedoeld in art. 120 der Ziektewet, omstreeks 1938 (nog in 1946)
- lid Politiek Convent, van 1 juli 1940 tot 5 mei 1942
- lid Grootburgercomité, van december 1942 tot 1 april 1943
- voorzitter Nederlandse delegatie, conferenties van de Internationale Arbeidsorganisatie te Geneve, vanaf 1945
- lid Nationale Advies Commissie (adviescollege voor de samenstelling van de Voorlopige Staten-Generaal), van 20 juli 1945 tot 16 november 1945
- lid Staatscommissie onderzoek wijziging procedure Grondwetsherziening, van 1 maart 1946 tot 1 april 1946
- lid bestuur fondsen en stichtingen die de belangen van het onderwijs in Nederlands-Indië behartigen
- lid College van Rijksbemiddelaars, van 1 mei 1947 tot juli 1948
- lid bestuur Van Deventer-Maasstichting, vanaf oktober 1947
- lid Nederlandse delegatie rijksconferentie met Suriname en Curaçao, vanaf januari 1948
afgeleide functies, presidia etc.
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van september 1933 tot september 1936
- lid bijzondere commissie van onderzoek naar de affaire-Spoorhout (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van december 1933 tot mei 1935 (onduidelijke houtlevering door de N.V. Spoorhout aan de Nederlandse Spoorwegen)
- lid Gemengde Commissie voor de Stenografie (namens de Tweede Kamer), van 17 september 1936 tot 26 juli 1948
- voorzitter begrotingscommissie voor de koloniale begrotingen (Tweede Kamer der Staten-Generaal) (voor 1938 en 1939)
- lid Centrale Afdeling (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1939 tot juni 1946
- voorzitter Commissie voor Voorbereiding voor het wetsvoorstel Goedkeuring Verdrag van San Francisco over oprichting van de Verenigde Naties (Tweede Kamer der Staten-Generaal), oktober 1945
- voorzitter begrotingscommissie voor de begrotingen van Nederlands-Indië, Suriname en Curaçao en van het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen (Tweede Kamer Staten-Generaal), van 24 september 1947 tot juli 1948
- voorzitter Gemengde Commissie voor de Stenografie (Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal), van mei 1947 tot 26 juli 1948
- voorzitter Commissie van Voorbereiding voor de ontwerp-Werkloosheidswet (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van februari 1948 tot juli 1948
- voorzitter West-Indische Commissie (Tweede Kamer der Staten-Generaal), van 14 oktober 1952 tot 1 november 1952
- lid afdeling Buitenlandse Zaken (Raad van State)
- lid afdeling Sociale Zaken (Raad van State)
- lid afdeling Maatschappelijk Werk (Raad van State)
- lid afdeling Economische Zaken (Raad van State)
- lid afdeling Zaken Overzee (Raad van State)
- lid afdeling Sociale Zaken en volksgezondheid (Raad van State)
- lid afdeling geschillen van bestuur (Raad van State)
- lid afdeling Wederopbouw en Volkshuisvesting (Raad van State)
Opleiding
voortgezet onderwijs
- gymnasium te Zwolle
- Gymnasium Haganum te 's-Gravenhage, tot juli 1903
academische studie
- rechtswetenschap (gepromoveerd op stellingen), Rijksuniversiteit Leiden, van 24 september 1903 tot 2 juli 1908
- staatswetenschap (gepromoveerd op dissertatie), Rijksuniversiteit Leiden, 19 mei 1911
Activiteiten
als parlementariër
- Werd in 1925 gekozen als nieuwe koloniale specialist van de vrijzinnig-democraten. Hield zich verder bezig met sociale zaken, omroepzaken en later ook met handelsbetrekkingen.
- Interpelleerde op 2 augustus 1946 minister Gielen over de reorganisatie bij het ministerie van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen
- Voerde in december 1946 namens zijn fractie het woord in het debat over het Akkoord van Linggadjati. Was in 1947-1948 woordvoerder Indische aangelegenheden van de PvdA-fractie.
- Interpelleerde op 22 april 1947 de minister Huysmans, Mansholt, Lieftinck en Van Maarseveen over fraude in de volkshuisvesting
opvallend stemgedrag
- In 1935 stemden hij en Schilthuis als enigen van hun fractie vóór de begroting van het Defensiefonds
als bewindspersoon (wetgeving)
- Bracht in 1949 de Wet betreffende verplichte deelneming in een bedrijfspensioenfonds (Stb. J 121) tot stand, die de minister van Sociale Zaken de bevoegdheid geeft alle of bepaalde groepen van bedrijfsgenoten te verplichten deel te nemen in een bedrijfspensioenfonds. Het wetsvoorstel was in 1948 ingediend door minister Drees. (785)
- Bracht in 1949 de Werkloosheidwet (Stb. J 423) tot stand, die een verplichte verzekering (80% van het laatst verdiende loon voor gehuwden) voor werknemers tegen (tijdelijke) werkloosheid invoerde. De premie werd door het Rijk, en werkgevers en werknemers betaald. Er kwam een wachtgeldregeling voor de eerste periode (dertien weken) van werkloosheid en een eveneens tot dertien weken gemaximeerde werkloosheidsperiode. Daarna dienden gemeenten steun te verlenen, met licht tot herscholing of DUW-arbeid. De wet werd uitgevoerd door bedrijfsverenigingen. Het wetsvoorstel was in 1948 ingediend door minister Drees. De wet trad op 1 juli 1952 in werking. (704)
- Bracht in 1950 samen met staatssecretaris Van der Grinten en de ministers Van den Brink en Mansholt de Wet op de bedrijfsorganisatie (Stb. K 22) tot stand, waarbij de Sociaal-Economische Raad werd ingesteld en de instelling van product-, hoofdbedrijf- en bedrijfsschappen mogelijk werd. Het wetsvoorstel was in 1948 ingediend met minister-president Beel als eerste ondertekenaar. (873)
- Bracht in 1950 de Wet op de ondernemingsraden (Stb. K 174) tot stand. Deze wet verplicht de directeur van een onderneming met 25 of meer werknemers een ondernemingsraad (OR) in te stellen. De OR, die bestaat uit vertegenwoordigers van het personeel, moet bijdragen aan het zo goed mogelijk functioneren van de onderneming en kan door het personeel naar voren gebrachte wensen of bezwaren behandelen. Verder moet er met de OR overleg worden gepleegd over werkroosters, vakantietijden etc. Het wetsvoorstel was in 1948 ingediend door minister Drees. (884)
- Bracht in 1951 de Silicosewet (Stb. 134) tot stand, die regels bevatte over het voorkomen en bestrijden van de longaandoening silicose (een beroepsziekte van met name mijnwerkers). (1.507)
- Bracht in 1951 samen met staatssecretaris Van Rhijn de Noodwet Kinderbijslag kleine zelfstandigen (Stb. 212) tot stand. Dit was een tijdelijke uit de algemene middelen gefinancierde voorziening voor middenstanders en land- en tuinbouwers. Een zelfstandige met drie kinderen onder de zestien jaar kreeg afhankelijk van het inkomen een bijslag. Ook kinderen onder de eenentwintig jaar die onderwijs volgden of blijvend arbeidsongeschikt waren, vielen onder de bijslagregeling. (1.638)
- Bracht in 1951 een wet inzake een wekelijkse rustdag voor toonkunstenaars, die dans- en amusementsmuziek verzorgen (Stb. 281) tot stand. (1.762)
- Bracht in 1952 de Wet op de gevaarlijke werktuigen (Stb. 104) tot stand, die voorschriften bevatte waaraan gevaarlijke werktuigen (bijvoorbeeld zaagmachines, lieren, landbouwwerktuigen) en beveiligingsmiddelen moesten voldoen. (2.222)
- Bracht in 1952 een wet (Stb. 274) tot herziening van de Hinderwet tot stand. De belangrijkste wijzigingen waren dat bij AMvB kon worden bepaald welke inrichtingen onder de wet vielen, actualisering van de wet op het punt van aan lagere overheden toegedeelde bevoegdheden, en modernisering van administratieve voorschriften. (1.972)
- Bracht in 1952 samen met minister Mulderije de Pensioen- en Spaarfondswet (Stb. 275) tot stand, die er zorg voor moet dragen dat aan werknemers gedane toezeggingen over pensioen gerealiseerd worden. Werknemers kunnen toetreden tot een pensioenfonds of een spaarregeling treffen. De verzekeringskamer wordt belast met het toezicht op de fondsen. (1.730)
- Bracht in 1952 de Emigratiewet (Stb. 279) tot stand, die organen, zoals de Raad voor de Emigratie, in het leven riep die emigratie begeleidden. (2.245)
- Bracht in 1952 samen met staatssecretaris Van Rhijn de Organisatiewet Sociale Verzekering (Stb. 342) tot stand. Deze wet belastte bedrijfsverenigingen met de uitvoering van de sociale zekerheid. Zij konden zelf de administratie voeren of deze opdragen aan een Gemeenschappelijk Administratiekantoor. Ook konden Gemeenschappelijke Medische Diensten worden opgericht. Met het toezicht op de uitvoering werd de Sociale Verzekeringsraad belast. (1.679)
Wetenswaardigheden
algemeen
- Kwam in 1940 in conflict met Oud over de vraag wie in 1941 lijsttrekker van VDB moest worden
- Maakte vanaf juli 1942 in het gijzelaarskamp deel uit van de 'Heren XVII', een uit diverse stromingen bestaande groep intellectuelen die nadachten over het naoorlogse Nederland. Tot de groep behoorden onder anderen A.A.M. Struycken en E.M.J.A. Sassen (RKSP), P. Lieftinck (CHU), W. Banning en M. van der Goes van Naters (SDAP), W. Schermerhorn (VDB), J.H.A Logemann en de historicus P. Geyl.
- Werd in juni en juli 1946, in september 1946 en 1947, in juli 1948 en in september 1952 als tweede op de voordracht voor het Tweede Kamervoorzitterschap gezet
- Was in september en oktober 1951 uitgeschakeld door een operatie. Werd toen vervangen door Drees.
- Een uitkering aan werkenden per 1 januari 1950 kreeg als bijnaam 'Joekesgulden"
- Werd op 3 april 1962 herdacht in de Tweede Kamer. Namens het kabinet sprak daarbij minister Cals.
uit de privésfeer
- Zijn schoonvader was gemeenteraadslid in Hengelo (Ov.)
- Werd in april 1943 gevangen gezet ten gevolge van het tegen de illegaliteit gerichte Englandspiel door de verrader Anton van der Waals
niet-aanvaarde politieke functies
- minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen, augustus 1939 (geweigerd)
woonplaats(en)/adres(sen)
- Semarang (Ned.-Indië), tot 1919
- 's-Gravenhage, Stadhouderslaan 64
- 's-Gravenhage, Carel van Bylandtlaan 11, van 1919 tot 1925
- 's-Gravenhage, Dedelstraat 25, vanaf 1925 (nog in 1947)
ridderorden
- Ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, 27 november 1931
- Commandeur in de Orde van Oranje-Nassau, 30 september 1952
verenigingen, sociëteiten, genootschappen etc.
lid Indisch Genootschap, van 1913 tot 1940
Publicaties van/over
lijst van publicaties
"Schets van de bevoegdheden der Nederlandsche consuls" (dissertatie, 1911)
literatuur/documentatie
- P.G.T.W. van Griensven, "Het sociale beleid van minister Joekes", in: P.F. Maas (ed.), "Het kabinet-Drees-Van Schaik. Liberalisatie en ordening". Band A 1948-1951, 529 e.v.
- P.G.T.W. van Griensven, "Sociale Zaken: spanning tussen het sociaal wenselijke en economisch mogelijke", in: J.J.M. Ramakers (ed.), "Het kabinet-Drees II. In de schaduw van de Koreacrisis". 1951-1952, 159 e.v.
- J. Bosmans, "Joekes, Adolf Marcus (1885-1962)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel III, 296
- Persoonlijkheden in het Koninkrijk der Nederlanden in woord en beeld (1938)
Biografisch Woordenboek(en)
biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
archivalia
archief-Joekes, Nationaal Archief (inventaris 2.21.094)
archivalia via site Nationaal Archief
vindplaatsen en beschrijvingen verzameld door het Nationaal Archief
Familie/gezin
huwelijk/samenlevingsvorm
gehuwd te Hengelo (Ov.), 7 juni 1911
echtgeno(o)t(e)/partner
E. van Wulfften Palthe, Elisabeth (Elsje)
kinderen
3 zoons en 1 dochter
vader
A.M. Joekes, Adolf Marcus
geboorteplaats en/of -datum
Haarlem, 25 oktober 1848
beroep vader
- gouverneur van Celebes
- gouverneur van Sumatra's Westkust
moeder
E.H. Liefrinck, Elisabeth Helena
geboorteplaats en/of -datum
Leiderdorp, 17 april 1855
beroep grootvader (vaderskant)
notaris
familierelaties
