SDB
functie(s) in de periode 1888-1891: lid Tweede Kamer
Personalia
voornamen (roepnaam)
Ferdinand
titulatuur en naam
F. Domela Nieuwenhuis Ferdinand
opmerkingen over de naam en/of titel
Bij K.B. van 10 juli 1859, nr. 78 werd toegestaan de naam 'Domela' toe te voegen aan de achternaam 'Nieuwenhuis'
geboorteplaats en -datum
Amsterdam, 31 december 1846
overlijdensplaats en -datum
Hilversum, 18 november 1919
levensbeschouwing
- Evangelisch Luthers (opgevoed)
- atheïst (brak in 1879 met de kerk)
niet-kerkelijke levensbeschouwing
- anarchist (na 1897)
- anti-militarist
- vrijdenker
Partij/stroming
partij(en)
- SDB (Sociaal-Democratische Bond) (verboden door de Hoge Raad in 1894)
- Socialistenbond, van 1894 tot 1897 (na zijn uittreden verloor de bond steeds meer leden, tot in 1900 de laatste afdelingen zich aansloten bij de SDAP)
Hoofdfuncties/beroepen
- proponent, van 1868 tot 1870
- Evangelisch-Luthers predikant te Harlingen, van 22 mei 1870 tot 1871
- Evangelisch-Luthers predikant te Beverwijk, van 1871 tot 1875
- Evangelisch-Luthers predikant te 's-Gravenhage, van 1875 tot 31 augustus 1879
- redacteur weekblad "Recht voor Allen", van 1 maart 1879 tot 1898 (blad was door hem opgericht)
- lid Tweede Kamer der Staten-Generaal, van 1 mei 1888 tot 15 september 1891 (voor het kiesdistrict Schoterland)
- redacteur "De Vrije Anarchist", van 2 april 1897 tot 1918
gevangenschap/internering
gevangenschap te Utrecht, van 19 januari 1887 tot 31 augustus 1887 (kreeg gratie)
Partijpolitieke functies
overzicht
- secretaris centrale raad SDB, van 1882 tot 1887
- leider SDB (na 1894 Socialistenbond), tot 1897 (ontbonden)
Nevenfuncties
- publicist "De Werkmansbode", orgaan van het Algemeen Nederlandsch Werkliedenverbond, vanaf 1877 (vanaf juli 1878 vaste rubriek sociale brieven)
- organisator propagandacursus, van 1877 tot 1878 (hieruit kwam later de afdeling 's-Gravenhage van de SDB voort)
Opleiding
voortgezet onderwijs
academische studie
- theologie, Evangelisch-Luthers Seminarium te Amsterdam, van 1864 tot 1868
Activiteiten
als parlementariër
- Debuteerde op 14 mei 1888 in de Tweede Kamer met een interpellatie n.a.v de werkstakingen in de venen
- Diende een initiatiefwetsvoorstel in tegen de gedwongen winkelnering in de veenkoloniën
- Interpelleerde in 1888 minister Mackay over ongeregeldheden in Leiden
- Een door hem in 1889 voorgestelde motie om vanaf 1 januari 1890 geen pupillen meer aan te nemen voor de Militaire pupillenschool werd, alleen door Schepel en Veegens ondersteund, niet in behandeling genomen
- Diende in 1889 een motie van afkeuring in vanwege het uitblijven van wetsvoorstellen over afschaffing van indirecte belastingen en de patentbelasting en invoering van een progressieve inkomstenbelasting. De motie werd met 62 tegen 7 stemmen verworpen. Steun was er van zes vooruitstrevende liberalen. In 1890 kreeg dezelfde motie alleen zijn eigen stem.
- Stemde in 1890 (met 19 liberalen) tegen een wet die een algeheel verbod op het dragen van wapens op de openbare weg en in publieke ruimten instelde. Hij vond dat in strijd met het recht op zelfverdediging.
- Stemde in november 1890 als enige tegen het ontwerp-Adres van rouwbeklag dat na het overlijden van koning Willem III door de Tweede Kamer aan koningin Emma werd gezonden
- Interpelleerde in 1891 minister Ruijs van Beerenbroek over een werkstaking in Enschede
Wetenswaardigheden
algemeen
- Propagandist voor het vrijheidslievend socialisme en antimilitarisme
- Actief in "De Dageraad"
- Actief in de door hem opgerichte IAMV (Internationale Anti-Militaristische Vereeniging)
- Sprak voor arbeidersverenigingen in 1876 te 's-Gravenhage, Amsterdam, Rotterdam en Gent
- Werd in 1886 veroordeeld tot een jaar gevangenisstraf wegens majesteitsschennis vanwege het artikel "De Koning komt". Hij zat zeven maanden in de gevangenis in Utrecht en kreeg toen gratie.
- Liet zich in 1891 met tegenzin weer kandidaat stellen, maar werd bij herstemming verslagen door M.W.F. Treub (rad.). Om Domela ter wille te zijn bedankte die in overleg met het kiescomité van de Friesche volkspartij, die hem kandidaat had gesteld. Bij de verkiezingen die toen nodig waren, werd overigens een liberaal gekozen.
- Na 1893 bestrijder van de parlementaire sociaaldemocratie en voorman van de anarchisten
uit de privésfeer
- Stamt uit het Deense predikantengeslacht Nyegaard, zijn overgrootvader vestigde zich in Nederland
- Kwam in aanraking met het sociale probleem tijdens gesprekken op de pastorie zondagochtend na de preek
- In 1870 oprichter van de Vredesbond te Harlingen
- Was geheelonthouder (dronk geen alcohol en rookte niet), werd in 1878 vegetariër uit ethische overwegingen
- O.i.v. lectuur van Strauss en Feuerbach, zijn vrijzinnigheid en de dood van zijn vrouw trad hij uit de kerk in 1879
- Zijn begrafenis in Amsterdam op 22 november 1919 werd door tienduizenden belangstellenden bijgewoond
- Een standbeeld van hem, vervaardigd door J. Polet, werd in 1931 in Amsterdam onthuld
- In Heerenveen bevindt zich het Domela Nieuwenhuismuseum (voorheen was dit museum in Amsterdam)
- Zijn broer Jacob was hoogleraar straf- en strafproces aan de Rijksuniversiteit Groningen (1884-1906) en Statenlid voor de CHU in Noord-Holland en Groningen
- Zijn vader was hoogleraar aan het Evangelisch-Luthers Seminarie
- Grootmoeder was Duitse en moeder van Engelse afkomst
anekdotes en citaten
- Wees in maart 1891 een uitnodiging voor een koninklijk diner af met een schrijven aan koningin-regentes Emma. Hij verklaarde daarin, dat de reden voor zijn weigering was, meer nog dan het niet kunnen of willen voldoen aan de voorwaarde om in kostuum te verschijnen, dat hij niet aan een 'weelderigen disch' wilde aanzitten, terwijl hij wist dat duizenden het allernoodzakelijke misten "om den mond open te houden van vrouw en kinderen zonder dat (er) iets werd gedaan om in dien nood te voorzien".
verkiezingen
- Versloeg in 1888 in het kiesdistrict Schoterland B.H. Heldt (lib.) en L.W. de Vries (a.r.); bij herstemming werd hij gekozen met steun van de antirevolutionairen
- Was in 1888 ook Tweede Kamerkandidaat in de districten Amsterdam en Groningen
pseudoniemen, bij-, koos- en schuilnamen
"Us Ferlosser" (bijnaam die de Friese veenarbeiders hem gaven)
vermogenspositie
Financieel onafhankelijk ten gevolge van erfenis bij het overlijden van zijn stiefmoeder. In 1887 investeerde hij dertigduizend gulden in de vorm van twaalf obligaties in de koffieplantage van ir. H.H. van Kol, de latere SDAP'er. In 1899 toen Van Kol diens geld niet meer nodig had, loste hij de obligaties van Domela af. In Nederland waren deze koloniale activiteiten van Domela en van Van Kol, die op gespannen voet stonden met de socialistische idealen, niet bekend.
Publicaties van/over
lijst van publicaties
- publiceerde anoniem 42 sociale brieven in "De Werkmansbode" (1878/1879)
- "Mijn afscheid van de Kerk" (1879)
- "Grond en bodem in gemeenschappelijk bezit" (1879)
- "Algemeen stemrecht in beginsel en toepassing" (1879)
- "Hoe ons land geregeerd wordt op papier en in de werkelijkheid" (1885)
- "De normale arbeidsdag" (1887)
- "Autoritair en libertair socialisme" (1897)
- "Le socialisme en danger" (1897)
- "De geschiedenis van het socialisme", 3 dln. (1901-1902)
- "Van Christen tot anarchist" (autobiografie (1910))
literatuur/documentatie
- F. Netscher, "In en om de Tweede Kamer. Parlementaire portretten en schetsen" (1889)
- E. Zandstra, "Vrijheid, het leven van F. Domela Nieuwenhuis" (1968)
- S.I.S. Vetter-Samuels, "F. Domela Nieuwenhuis constructief parlementariër? Een kritisch onderzoek naar de parlementaire werkzaamheden en naar de verkiezingen van 1888 en 1891 in Schoterland" (scriptie IISG, 1968)
- C. Spijker, "Domela Nieuwenhuis en de Socialistenbond" (kandidaatsscriptie RU Leiden) (1970)
- M. Schmidt, "Domela Nieuwenhuis en de Sociaal-Democratische Bond" (kandidaatsscriptie RU Leiden) (1970/1971)
- A. de Jong, "Domela Nieuwenhuis" (1972)
- J. Frieswijk e.a. (red.), "Ferdinand Domela Nieuwenhuis, de apostel van de Friese arbeiders" (1988)
- J. Meyers, "Domela Nieuwenhuis. Een hemel op aarde" (1993)
- G. Harmsen, "Domela Nieuwenhuis, Ferdinand", in: Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland, deel VI, 157
- R. de Jong, "Nieuwenhuis, Ferdinand (1846-1919)", in: Biografisch Woordenboek van Nederland, deel III, 431
- Tessel Pollmann, "Domela Nieuwenhuis: een socialist in koffie", in: "Bruidstraantjes en andere verhalen" (1999)
- C.Ch.G. Visser, "Domela Nieuwenhuis, Ferdinand", in: Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme, deel 1, 66
- J.W. Stutje, "Ferdinand Domela Nieuwenhuis. Een romantische revolutionair" (2012)
- J.W. Stutje, "Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919). Van Christen tot anarchist", in: P.E. Werkman en R.E. van der Woude (red.), "Bevlogen theologen. Geëngageerde predikanten in de negentiende en twintigste eeuw" (2012)
- Ned. Patriciaat, 1920
Biografisch Woordenboek(en)
- biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van Nederland
- biografie opgenomen in het Biografisch Lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands Protestantisme
- biografie opgenomen in het Biografisch Woordenboek van het Socialisme en de Arbeidersbeweging in Nederland
publicaties over en van letterkundigen
biografie
archivalia
- archief F. Domela Nieuwenhuis, IISG
- collectie F. Domela Nieuwenhuis, Instituut voor Nieuwe Geschiedenis te Moskou
Familie/gezin
huwelijk/samenlevingsvorm
- gehuwd te Amsterdam, 24 maart 1870 (echtgenote overleden 26 maart 1872)
- gehuwd (tweede huwelijk) te Beverwijk, 29 oktober 1874 (echtgenote overleden 1 augustus 1877)
- gehuwd (derde huwelijk) te 's-Gravenhage, 21 april 1880 (echtgenote overleden 27 februari 1884)
- gehuwd (vierde huwelijk) te Harlingen, 27 mei 1891
echtgeno(o)t(e)/partner
J. Lulofs, Johanna
2e echtgeno(o)t(e)/partner
J.A. Verhagen, Johanna Adriana
3e echtgeno(o)t(e)/partner
J.F. Schingen Hagen, Johanna Frederica
4e echtgeno(o)t(e)/partner
E.J. Godthelp, Egberta Johanna
kinderen
- 2 zoons (uit eerste huwelijk)
- 2 dochters (uit tweede huwelijk)
- 1 jong-gestorven zoon (uit derde huwelijk)
- 1 zoon en 1 dochter en 2 jong-gestorven kinderen (uit vierde huwelijk)
vader
F.J. Domela Nieuwenhuis, Ferdinand Jacobus
geboorteplaats en/of -datum
Utrecht, 3 mei 1808
beroep vader
moeder
H.F. Berry, Henriëtte Frances (tweede echtgenote van vader)
geboorteplaats en/of -datum
Alpington Manor (VK), 8 mei 1810
broers en zusters
o.a. een oudere broer
beroep grootvader (vaderskant)
Luthers predikant
